Mikroskopijne misie podróżujące od dna oceanu do powierzchni księżyca

Ten artykuł przeczytasz w 5 minut.

Choć wyglądają niepozornie, należą do najbardziej wytrzymałych zwierząt. Niesporczaki przeżywają ekstremalne temperatury, potężne dawki promieniowania, a nawet pobyt w przestrzeni kosmicznej. Jak to możliwe, że ten mikroorganizm radzi sobie tam, gdzie większość form życia nie miałaby szans?

Co wiemy o niesporczakach?

Niesporczaki to bardzo małe zwierzęta bezkręgowe, blisko spokrewnione ze stawonogami (owady, pajęczaki, skorupiaki) oraz nicieniami. Ich nazwa naukowa, Tardigrada, po łacinie oznacza „wolno kroczący”, co dobrze oddaje charakterystyczny dla tych organizmów sposób poruszania się. Potocznie bywają zwane wodnymi niedźwiadkami – to określenie nadał im niemiecki pastor i zoolog Johann August Ephraim Goeze w 1773 r., uznając je za „dziwne wodne owady” i dostrzegając ich podobieństwo do niedźwiedzi. Mimo że niesporczaki odkryto jeszcze w XVIII wieku, długo pozostawały tajemnicze nawet dla samych zoologów. Dziś jednak znamy już około 1500 gatunków tych zwierząt, a ich niesamowite właściwości stanowią obiekt nieustających badań.

W przeciwieństwie do prawdziwych niedźwiedzi, niesporczaki są absolutnie mikroskopijne – ich długość wynosi od 0,05 mm do 1,2 mm. Przezroczyste, bezbarwne ciała mają walcowaty kształt i słabo wyodrębnioną główką. Niesporczaki przemieszczają się dzięki czterem parom odnóży zakończonym pazurkami lub przylgami. Dzięki specyficznej budowie ciała działają trochę jak teleskopy – mogą wciągać odnóża do wewnątrz.

Niesporczaki możemy spotkać na każdym kontynencie – nawet na Antarktydzie. Żyją również w Himalajach i na dnach oceanów. Najczęściej zasiedlają środowiska wodne i wilgotne, szczególnie mchy, porosty, glebę, ściółkę leśną, osady denne i cienkie warstwy wody pokrywające roślinność. W Polsce potwierdzono obecność ponad 100 gatunków niesporczaków, choć ich rzeczywista liczba może wynosić nawet 150–200.

Przemieszczajacy się niesporczak. Film: Rpgch / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Wyjątkowość na miarę supermocy

Niech nie zwiedzie Was ich niepozorny wygląd – niesporczaki należą do najbardziej odpornych zwierząt na Ziemi, czyli ekstremofili. Potrafią przetrwać warunki, które zwykle nie pozwalają na funkcjonowanie większości organizmów wielokomórkowych. Ich niezwykła wytrzymałość jest sposobem na przystosowanie się do życia w niestabilnych mikrośrodowiskach, które regularnie wysychają, zamarzają, zmieniają zasolenie lub pH.

Sekretem ich przetrwania jest kryptobioza. To stan życia utajonego, który pozwala przetrwać niekorzystne warunki. Ich procesy życiowe są wtedy drastycznie spowolnione, a metabolizm może spaść aż do 0,01% normalnej wartości. Powrót do aktywności następuje po ustąpieniu stresujących warunków, choć nie zawsze się udaje. Najdłużej wysuszony osobnik, którego udało się przywrócić do życia, był w stanie kryptobiozy przez osiem lat.

Najczęstszą formą biologicznej hibernacji niesporczaków jest anhydrobioza, czyli reakcja na brak wody. W jej trakcie tracą ponad 90% wody zawartej w komórkach. To szczególnie ważne dla gatunków lądowych – choć my nie odczuwamy tego tak bardzo, w mikroskali drobne zmiany środowiskowe w obszarze jednej kępki mchu niosą poważne zagrożenie dla wolno poruszających się żyjątek. Mikroskopijne ekosystemy mchów i porostów są bardziej niestabilne, niż możemy to sobie wyobrazić my, którzy żyjemy w innej skali. Aby przetrwać, te niepozorne bezkręgowce musiały znaleźć sposób na przeczekiwanie kryzysów.

Wysychanie zwykle powoduje zlepianie się białek i uszkodzenia struktur komórkowych. Niesporczaki wykształciły specjalne mechanizmy ochronne, które możliwe są dzięki charakterystycznym dla nich białkom. Wprowadzenie genów kodujących te białka do bakterii i drożdży zwiększało ich odporność na wysuszenie nawet stukrotnie.

Tylko skąd niesporczaki wiedzą, że trzeba się „uśpić”? Badaczki i badacze przekonują, że niesporczaki posiadają molekularny system wykrywania zagrożeń. Po wykryciu stresora (np. mrozu, nadtlenku wodoru, nadmiernego zasolenia, wysokiego stężenia cukrów) rośnie liczba wolnych rodników w ich organizmach. Wolne rodniki utleniają aminokwas cysteinę, która działa jak biologiczny alarm – to sygnał do rozpoczęcia kryptobiozy.

Niesporczak w stanie aktywnym. Fot.: Willow Gabriel, Goldstein Lab / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.5)
Przechodzenie od stanu aktywnego (na górze) do kryptobiozy (na dole). Źródło: Chiswick Chap / via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Wszystko ma swoje granice

Wodne niedźwiadki nie są jednak nieśmiertelne. W laboratoriach sprawdza się granice ich wytrzymałości – najważniejsze jest to, że w stanie aktywnym są znacznie mniej odporne niż podczas hibernacji biologicznej. Nie wszystkie gatunki mają też jednakowy poziom odporności.

Granice odporności niesporczaków:

  • W stanie kryptobiozy znoszą temperatury od niemal zera absolutnego do około 150°C. Niektóre gatunki giną już przy temperaturach powyżej 37°C, jeśli nie zdążą całkowicie się odwodnić.
  • Znacznie lepiej znoszą promieniowanie niż inne zwierzęta. Mogą wytrzymać dawki około tysiąckrotnie wyższe od śmiertelnych dla człowieka, a niektóre przeżywały ekspozycję na promieniowanie kosmiczne.
  • Wytrzymują ciśnienie około 6000 atmosfer. Eksperymenty wykazały przeżywalność przy ciśnieniu dochodzącym do 1,14 GPa.
  • W eksperymencie z lekkim działem gazowym 100% niesporczaków przeżyło zderzenia przy prędkości około 2621 km/h, a 60% – przy 2970 km/h.
  • Potrafią przetrwać bez wody dziesiątki lat – przypuszczalnie nawet ponad 100 lat! W stanie anhydrobiozy ich zegar biologiczny praktycznie się zatrzymuje.

Mikroniedźwiadki w makrokosmosie

Nasi wolno kroczący towarzysze stanowią wdzięczny obiekt badań astrobiologicznych, podczas których pomagają określać granice przetrwania organizmów wielokomórkowych. Dzięki nim można testować możliwość życia na Marsie i innych ciałach Układu Słonecznego. Szczególnie interesujący jest gatunek Ramazzottius varieornatus, uznawany za modelowy organizm do badań nad przetrwaniem w ekstremalnych warunkach.

W 2007 r. niesporczaki zostały pierwszymi znanymi zwierzętami, które przeżyły bezpośrednią ekspozycję na przestrzeń kosmiczną. Przez kilka dni orbitowały wokół Ziemi na wysokości około 270 km. Były wtedy wystawione na iście ekstremalne warunki: próżnię, promieniowanie kosmiczne i temperatury od około -180°C do +100°C. Po nawodnieniu wróciły do aktywności, a niektóre samice składały jaja w trakcie misji – wyklute młode były zdrowe.

W 2011 r. znalazły się na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, natomiast w 2019 r. poleciały na Księżyc na pokładzie lądownika Beresheet, który jednak rozbił się o powierzchnię Księżyca. Nie wiadomo, czy jakiekolwiek osobniki przetrwały katastrofę.

Skąd to zainteresowanie wodnymi misiami w badaniach kosmicznych? Ich niezwykła odporność sprawia, że są modelowym organizmem do określania granic przetrwania życia w ekstremalnych warunkach kosmicznych. Rozważa się nawet możliwość przetrwania przez nie międzyplanetarnych podróży wewnątrz meteorytów, choć ciśnienia powstające przy uderzeniach dużych meteorytów mogą już przekraczać granice ich wytrzymałości. Właściwości niesporczaków stanowią argument przemawiający za możliwością panspermii. To hipoteza, według której życie miałoby się rozprzestrzeniać między ciałami niebieskimi dzięki naturalnym procesom, np. właśnie poprzez meteoryty.

Moduł badawczy BIOPAN wykorzystany podczas misji FOTON-M3 (2007), w której niesporczaki po raz pierwszy poddano bezpośredniemu działaniu warunków panujących w przestrzeni kosmicznej. Fot.: Hnapel / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Co niesporczaki wnoszą do medycyny?

Mechanizmy kryptobiozy są badane pod kątem przydatności tej „supermocy” w medycynie. Wiedza o niesporczakach może pomóc w ochronie DNA przed uszkodzeniami, usprawnianiu procesów naprawczych i spowalnianiu starzenia komórek. Stanowią one ważny organizm modelowy w biologii starzenia, a ich strategie ochrony DNA mogą inspirować terapie wydłużające zdrowe życie człowieka.

Naukowcy badają, jak niesporczaki zachowują stabilność genomu mimo ekstremalnych warunków. Posiadają one białko Dsup (Damage Suppressor), które chroni ich DNA przed reaktywnymi formami tlenu i promieniowaniem jonizującym. Dsup może potencjalnie chronić zdrowe tkanki podczas radioterapii. Wprowadzenie genu kodującego to białko do ludzkich komórek zmniejszało sygnały prowadzące do śmierci komórek i zwiększało zdolności naprawy DNA po napromieniowaniu.

Autorka: Wiktoria Siwińska