Dziś obchodzimy Dzień Nauki Polskiej – święto pozwalające nam celebrować osiągnięcia rodzimych naukowców, dzięki którym rozwijają się ważne dla nas wszystkich obszary, takie jak medycyna czy technologie środowiskowe, ale nie tylko… Przeczytaj artykuł, by dowiedzieć się więcej o polskiej nauce w 2025 r.
Kosmos i technologie satelitarne
Polak znów w kosmosie – po prawie 50 latach
Polska zrealizowała historyczną misję kosmiczną „Ignis”, dzięki której wróciła do załogowych lotów kosmicznych po raz pierwszy od 1978 r. Astronauta Sławosz Uznański poleciał na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS), gdzie prowadził eksperymenty z zakresu biologii, technologii i medycyny. Ta misja była kolejnym krokiem do wzmocnienia pozycji Polski w sektorze kosmicznym.
Polski silnik do statków kosmicznych nowej generacji
Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa w ramach projektu GRACE opracował nowoczesny napęd kosmiczny dla satelitów i statków kosmicznych. Zaletami silnika są zmniejszenie wpływu na środowisko i zwiększenie wydajności względem starszych technologii. Projekt stanowi odpowiedź na rosnące zapotrzebowanie rynku kosmicznego, a silnik może być wykorzystywany w przyszłych misjach satelitarnych.
Diagnostyka medyczna i biotechnologia
Bioniczna trzustka i implanty ratujące zdrowie
Polscy naukowcy z firmy Polbionica opracowali bioniczną trzustkę pomagającą w leczeniu cukrzycy. Może być ona biodrukowana na żądanie, jest w stanie samodzielnie produkować insulinę, glukagon i peptyd C, tak jak robiłaby to trzustka przeszczepiona od dawcy. Ponadto Polacy z zespołu badawczego BoneReg mogą się poszczycić opracowaniem bioaktywnego substytutu kości gąbczastej, który wspiera proces odbudowy kości po rekonstrukcji więzadła krzyżowego w kolanie. Te innowacje mają potencjał poprawy jakości życia pacjentów, zmniejszenia liczby powikłań po operacjach i przyspieszenia rozwoju medycyny spersonalizowanej.
Przełomowa technologia obrazowania medycznego
Polski fizyk prof. Paweł Moskal zdobył prestiżowy grant ERC (European Research Council) na badania nad wykorzystaniem egzotycznych atomów (pozytonium) do wykrywania niedotlenienia tkanek. Prace w ramach projektu POSITRONIUM mogą w przyszłości przyczynić się do szybszego wykrywania nowotworów i dokładniejszej diagnostyki.
Technologie środowiskowe i nauki przyrodnicze
Światowa nagroda za technologię ratującą życie
Polscy inżynierowie z firmy Magly zdobyli międzynarodową nagrodę James Dyson Award za technologię monitorowania jakości wody w czasie rzeczywistym. Projekt WaterSense pozwala przewidywać zagrożenia ekosystemowe z 72-godzinnym wyprzedzeniem i tym samym zapobiegać katastrofom ekologicznym.
Nowe spojrzenie na komórki roślinne
Biolożka dr hab. Łucja Kowalewska udowodniła, że organizacja przestrzenna błon plastydowych komórki roślinnej jest nie tylko efektem samoorganizacji, ale też aktywnie reguluje procesy życiowe komórki. To przyczynek do zmiany aktualnego paradygmatu badań w tym temacie. Naukowczyni otrzymała za to osiągnięcie Nagrodę Narodowego Centrum Nauki (NCN).
Fotokatalityczne innowacje
Profesor Dorota Gryko to chemiczka, która otrzymała Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – tzw. polskiego Nobla – za opracowanie nowatorskich metod fotochemicznych opartych na autorskich fotokatalizatorach. Dzięki nim możliwe jest precyzyjne sterowanie reakcjami chemicznymi z użyciem światła, co może znaleźć zastosowanie m.in. w farmacji, materiałoznawstwie i biologii molekularnej.
Nowe metody na nowoczesne materiały
Chemik dr hab. Bartosz Szyszko wraz z zespołem badają oraz syntetyzują rotaksany, katenany i węzły molekularne – wyjątkowe struktury, w których cząsteczki są ze sobą mechanicznie splecione, podobnie jak ogniwa łańcucha. Opracowali innowacyjne metody tworzenia struktur o złożonej topologii i zaobserwowali również nieznany wcześniej rodzaj ruchu w rotaksanach, określony jako „trzepotanie”. Badania mogą przyczynić się do rozwoju inżynierii materiałowej, robotyki i farmacji. Naukowiec został wyróżniony Nagrodą NCN.
Nauki społeczne i ekonomiczne
Czas w umyśle
Psycholog Maciej Stolarski bada zjawisko tzw. mentalnych podróży w czasie, czyli sposób, w jaki ludzie myślą o swojej przeszłości i przyszłości. Opracował wskaźnik mierzący stopień odchylenia od zrównoważonej perspektywy czasowej, który stał się ważnym narzędziem wykorzystywanym na całym świecie. W swoich badaniach sprawdza również, jak różnice w postrzeganiu czasu wpływają na emocje, relacje z innymi oraz skuteczność działania, a za swoje osiągnięcia otrzymał w 2025 r. Nagrodę NCN.
Lustrzane emocje
Profesor Ewelina Knapska, biolożka i psycholożka, została wyróżniona polskim Noblem za pionierskie badania nad neuronalnymi mechanizmami przekazywania emocji między organizmami. Jej zespół wykazał, że także u zwierząt funkcjonują zaawansowane procesy pozwalające na „odbijanie” stanów emocjonalnych innych osobników, a konkretne obszary mózgu odpowiadają za to zjawisko. Wyniki tych badań otwierają nowe perspektywy dla opracowania skuteczniejszych metod pomocy osobom zmagającym się z zaburzeniami emocjonalnymi.
Rynek pracy a demografia
Ekonomistka prof. Anna Matysiak otrzymała polskiego Nobla za badania analizujące zależność między warunkami zatrudnienia a decyzjami o rodzicielstwie. Jej prace pokazują, że charakter rynku pracy oraz stosowane rozwiązania w obszarze zatrudnienia mają istotny wpływ na zmiany demograficzne. Wnioski z tych badań stanowią cenne wskazówki dla tworzenia skutecznej polityki rodzinnej w wielu krajach europejskich.
Nauki ścisłe i techniczne
Polska technologia komputerów kwantowych
Polscy fizycy pracują nad elementami komputerów kwantowych w ośrodkach takich jak Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, które zajmie się certyfikacją technologii kwantowych. Przewiduje się, że komputery kwantowe w przyszłości umożliwią m.in. tworzenie nowych leków, szyfrowanie nie do złamania i symulowanie zjawisk fizycznych. Jest to część założeń polityki rozwoju technologii kwantowych, które wydało Ministerstwo Cyfryzacji w 2025 r.
Fale terahercowe w służbie przemysłu i medycyny
Fizyk prof. Wojciech Knap został uhonorowany polskim Noblem za przełomowe osiągnięcia w opracowaniu technik kontroli fal terahercowych. Kierowany przez niego zespół stworzył innowacyjne sposoby ich generowania i wzmacniania, co otwiera nowe możliwości dla ultraszybkiej komunikacji bezprzewodowej oraz nowoczesnych metod diagnostycznych. Ta dynamicznie rozwijająca się dziedzina ma potencjał, by w najbliższych latach znacząco wpłynąć na rozwój przemysłu i medycyny.