Nieoczywiste zastosowania grzybów

Ten artykuł przeczytasz w 4 minuty.

Pierwsze skojarzenia, jakie budzi słowo „grzyby”, przywołują często obrazy znane nam z grzybobrania: mamy przed oczami borowiki, maślaki czy kurki, ewentualnie sklepowe pieczarki czy boczniaki. Ale czy kiedykolwiek zastanawialiście się, czy takie grzyby mogą mieć inne zastosowania niż tylko walory smakowe?

Potencjał grzybów w biotechnologii

1. Zapoznanie z grzybami rozkładu białego

W artykule omówimy potencjalne zastosowania biotechnologiczne grzybów na przykładzie przedstawiciela grzybów rozkładu białego – boczniaka. Boczniak ostrygowaty (Pleurotus ostreatus) to grzyb białej zgnilizny, tzn. rozkłada główne składniki drewna, czyli celulozę oraz ligninę, uszkadzając tym samym jego strukturę i powodując wyraźną zmianę jego koloru na znacznie jaśniejszy, a nawet biały. Występuje on głównie w lasach liściastych, w których porasta martwe drzewa, przyczyniając się w ten sposób do „oczyszczania lasu”, ale można go także wyhodować na balocie ze słomy (zdj. 1). Po oderwaniu fragmentu owocnika i zaszczepieniu go na szalkę z agarem wyrasta z niego biała grzybnia (zdj. 2).

Ciekawostka: Wyróżniamy dwa główne rodzaje zgnilizny: białą oraz brunatną. W tym artykule skupimy się na grzybach rozkładu białego odpowiedzialnych za białą zgniliznę. Jasne zabarwienie pozostałości po rozkładzie drewna jest związane z przewagą ilościową białej celulozy nad brązową ligniną mimo równomiernej degradacji obu składników. Ponadto drewno, które uległo białej zgniliźnie, jest zmiękczone i włókniste. Rozkład brunatny natomiast można rozpoznać po charakterystycznym rozkładzie kostkowym, a brązowy kolor pochodzi od brązowej ligniny, która w przeciwieństwie do jasnej celulozy nie zostaje rozłożona.

2. Rozkład celulozy

Wiemy już, że grzyby odpowiedzialne za zgniliznę drewna są w stanie rozłożyć celulozę. Celuloza jest składnikiem, który występuje nie tylko w drewnie, ale spotykamy się z nią także na co dzień w sklepach odzieżowych w formie bawełny. Bawełna zawiera ok. 98% celulozy, podczas gdy drewno ma jej aż o połowę mniej. Badania potwierdzają, że grzyby białej zgnilizny niszczą włókna bawełniane, a nawet zawarte w nich barwniki (zdj. 3 i 4).

Włókna bawełniane występują także w popularnym jeansie, który zazwyczaj składa się w 70% z bawełny, 28% z poliestru i 2% z elastanu. Grzyby rozkładu białego są w stanie rozłożyć naturalnie występującą celulozę, pozostawiając tylko sztuczny poliester (zdj. 6).

3. I co dalej?

Dowiedzieliśmy się już, że grzyby rozkładu białego „zjadają” bawełnę. Nasuwa się więc pytanie: jak możemy wykorzystać tę wiedzę? W odpowiedzi przychodzą nam wyzwania, jakie stawia nam współczesny świat, zwłaszcza w kontekście zagospodarowania odpadów tekstylnych. Fakt, że produkuje się coraz więcej ubrań na potrzeby przemysłu modowego, wynikający z rosnących oczekiwań konsumentów, ma szkodliwe konsekwencje dla środowiska. Odzież wyrzucana na składowiska może pozostawać tam przez wiele lat, a jej rozkład przyczynia się do emisji jednego z najgroźniejszych gazów cieplarnianych – metanu.

Kolejnym wyzwaniem jest obecność włókien syntetycznych, takich jak poliester, które nie rozkładają się w naturalny sposób. Recykling odpadów tekstylnych jest utrudniony przede wszystkim przez złożoność składu wielu materiałów. Syntetyczne włókna, mieszanki różnych tkanin oraz chemiczne dodatki sprawiają, że ich ponowne przetworzenie jest skomplikowane. Sytuacji nie ułatwia także brak powszechnie obowiązujących zasad i przepisów zachęcających przemysł tekstylny do bardziej ekologicznego działania.

4. Co oferują nam grzyby?

Po rozpoznaniu problemu, jakim jest trudny do utylizacji nadmiar odpadów odzieżowych, grzyby wydają się stanowić obiecującą pomoc w jego rozwiązaniu.

1. Recykling tekstyliów bawełniano-poliestrowych, w wyniku którego odzyskiwane byłyby włókna poliestrowe do ponownego użycia. Obecnie większość ubrań poliestrowych, które mają metki z oznaczeniem „z recyklingu”, nie pochodzą z recyklingu odzyskanych włókien, tylko z butelek PET.

2. Kompozyty chitynowo-celulozowe (ściany komórkowe grzybów są zbudowane z chityny), z których będzie można wytworzyć np. biodegradowalne opakowania.

3. Grzyboskóry jako alternatywa dla skór zwierzęcych.

5. Sytuacja na dziś

Obecnie trwają prace nad rozpowszechnieniem wykorzystania grzybów do biotechnologicznych zastosowań. Musimy jeszcze poczekać, zanim będziemy mogli kupować w sklepach ekologiczne kurtki z grzybowej skóry czy rozpakowywać sprzęty zabezpieczone kompozytami chitynowo-celulozowymi, zamiast styropianem. To, co możemy zrobić dziś, to być przede wszystkim świadomymi konsumentami i starać się dokonywać przemyślanych zakupów.

Jeśli chodzi o segregację tekstyliów, to od 1 stycznia 2025 roku obowiązują nowe przepisy unijne obejmujące selektywną zbiórkę odpadów odzieżowych. Oznacza to, że nie wolno ich wyrzucać do pojemników na odpady zmieszane, tylko należy je oddać do Punktu Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK). Jeżeli ubrania są jeszcze w dobrym stanie, ale chcemy się ich pozbyć, możemy skorzystać ze specjalnych kontenerów na odzież, wspomóc organizacje charytatywne, tj. Polski Czerwony Krzyż (PCK) czy Caritas albo sprzedać/rozdać przez portale ogłoszeniowe. Niektóre sklepy odzieżowe także umożliwiają oddanie do nich ubrań.

Segregowanie tekstyliów to krok w stronę gospodarki o obiegu zamkniętym. Zamiast stawać się odpadem, zużyte ubrania mogą zyskać drugie życie i ponownie służyć ludziom. Ich dalszy los zależy od naszych codziennych wyborów. Niektóre kraje europejskie, takie jak Francja, już proponują ciekawe rozwiązania dotyczące zagospodarowania odpadów tekstylnych w artystyczny sposób.

Inspiracja muzyczna

Oprócz niezwykle korzystnych cech boczniaków, które mogą pozytywnie wpłynąć na życie ludzi, mają one też „ukryte talenty muzyczne”. Czy kiedykolwiek przyszłoby Ci do głowy, że można posłuchać koncertu granego przez grzyby?

Boczniak ostrygowaty (Pleurotus ostreatus) wytwarza naturalne sygnały bioelektryczne powstające podczas wzrostu, pobierania składników odżywczych i reagowania na warunki środowiska. Elektrody umieszczone w grzybie rejestrują te niewielkie zmiany napięcia, które następnie są wzmacniane i przesyłane do komputera. Program zamienia je na parametry muzyczne, takie jak wysokość i tempo dźwięków, a syntezator odtwarza powstałą melodię.

Grzyby komunikują się głównie poprzez sieć grzybni, w której przekazywane są składniki odżywcze, związki chemiczne oraz sygnały elektryczne. Dzięki temu różne części grzybni mogą reagować na zmiany zachodzące w otoczeniu lub w innych fragmentach organizmu.

W praktyce „muzyka grzybów” nie jest świadomą grą na instrumencie, lecz dźwiękową interpretacją ich aktywności biologicznej. Niemniej jednak warto posłuchać „koncertu boczniaków”:

Podsumowanie

Chyba nie muszę nikogo już przekonywać o niezwykłości tych nietypowych organizmów, jakimi są grzyby – zwłaszcza szeroko omówione przez nas grzyby rozkładu białego. Na szczególną uwagę zasługuje popularny boczniak ostrygowaty, który może znaleźć się na naszym talerzu jako wege schabowy lub podczas otwierania nowo zakupionego sprzętu zastąpić styropian. Obiecujące są także perspektywy recyklingu tekstyliów przy użyciu grzybów. W niedalekiej przyszłości może będziemy nawet nosić zrobione z nich kurtki albo słuchać boczniakowych koncertów. Unikalne właściwości biologiczne grzybów inspirują naukowców i artystów do rozwoju nowych technologii i maksymalnego wykorzystania ich potencjału.

Dowiedz się więcej

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat innych rodzajów grzybów, np. pleśni i ich pozytywnych, ale także negatywnych cech, zajrzyj do Mykosfery na stronie: https://akademia.pit.lukasiewicz.gov.pl/pitnik-2026-materialy-dodatkowe/

Źródła i ciekawostki

Autorka: Emilia Wysocka