Ten artykuł przeczytasz w 10 minut.
Czy wiesz, że Nagroda Nobla przyznawana jest co roku od przeszło 125 lat? To międzynarodowe wyróżnienie powstało na mocy testamentu szwedzkiego wynalazcy Alfreda Nobla i jest wręczane każdego roku 10 grudnia, w rocznicę jego śmierci. Laureaci wyłaniani są w takich dziedzinach jak: chemia, fizyka, fizjologia lub medycyna, działalność na rzecz pokoju, literatura oraz – od 1969 roku – ekonomia. Zapewne nie zdziwi Cię fakt, że najwięcej osób, które otrzymały Nagrodę Nobla, urodziło się w Stanach Zjednoczonych. Już kilka lat temu było ich ponad 270. Co ciekawe, w Polsce to prestiżowe wyróżnienie otrzymało 26 osób. Poniżej przedstawiamy listę 7 najsłynniejszych polskich noblistów.
PS Najwięcej wyróżnień zdobyliśmy w dziedzinie literatury.
Olga Tokarczuk
Urodzona 29 stycznia 1962 roku w Sulechowie, polska pisarka, scenarzystka i psycholożka. Jest autorką powieści, zbiorów opowiadań, esejów, które zostały przetłumaczone na kilkadziesiąt języków. Od lat młodzieńczych Tokarczuk próbowała sił w pisarstwie. Debiutowała w 1979 roku opowiadaniami opublikowanymi w czasopiśmie „Na Przełaj”. W 1989 roku wydała tomik poetycki, a po czterech latach pierwszą powieść – Podróż ludzi Księgi. Uznanie przyniosły jej kolejne książki – Prawiek i inne czasy oraz Dom dzienny, dom nocny.
Za powieść Bieguni zdobyła w 2008 roku Nagrodę Literacką Nike i – dziesięć lat później – Międzynarodową Nagrodę Bookera. Laureatką Nagrody Literackiej Nike została ponownie w 2015 roku za Księgi Jakubowe.
W 2019 roku (za rok 2018) Olga Tokarczuk otrzymała Literacką Nagrodę Nobla za „wyobraźnię narracyjną, która w połączeniu z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic jako formę życia”.
Polska noblistka została uhonorowana tytułem doktor honoris causa na Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Warszawskim oraz Uniwersytecie Wrocławskim. Ponadto wyróżniono ją na uczelniach zagranicznych: Uniwersytecie Sofijskim, Hong Kong Baptist University czy – jako pierwszą polską pisarkę – na Sorbonie.
W 2017 roku Agnieszka Holland zekranizowała powieść Olgi Tokarczuk Prowadź swój pług przez kości umarłych, nadając filmowi tytuł Pokot.
Źródła:
Wisława Szymborska
Urodziła się 2 lipca 1923 roku na Prowencie. Była córką zarządcy dóbr hrabiego Władysława Zamoyskiego. W wieku zaledwie kilku lat zamieszkała w Krakowie, gdzie uczęszczała do Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Podczas II wojny światowej zdała maturę i rozpoczęła pracę urzędniczki na kolei, aby chronić się przed wywozem do Rzeszy.
Debiutowała w 1945 roku w „Dzienniku Polskim”. W wieku 29 lat wydała swój pierwszy tom poetycki Dlatego żyjemy. Przez wiele lat zajmowała się redakcją działu poezji w „Życiu Literackim”, a także publikowała felietony Lektury nadobowiązkowe.
Uwielbiała podróże, zbierała pocztówki i pisała limeryki. Przez kilka lat była żoną poety Adama Włodka, a po rozstaniu związała się z powieściopisarzem Kornelem Filipowiczem.
Przyszła noblistka poświęciła się przede wszystkim literaturze i aktywnie uczestniczyła w życiu kulturalnym – była współzałożycielką Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a także tłumaczką zagranicznych dzieł.
W 1996 roku otrzymała Literacką Nagrodę Nobla za „poezję, która z ironiczną precyzją pozwala historycznemu i biologicznemu kontekstowi ukazać się we fragmentach ludzkiej rzeczywistości”.
Wisława Szymborska zmarła 1 lutego 2012 roku w Krakowie w wieku 88 lat. Dziesięć lat po jej śmierci Sanah nagrała piosenkę do wiersza Nic dwa razy. W 2023 roku w ukochanym przez noblistkę Krakowie otwarto park jej imienia. Ponadto w tym samym roku Senat RP ustanowił Rok Wisławy Szymborskiej.
Źródła:
- https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114628,32629311,cytat-dnia-wislawa-szymborska-wiekszosc-ludzi-nie-zawraca.html
- https://culture.pl/pl/tworca/wislawa-szymborska
- https://www.rmf.fm/rozrywka/plotki/news,82689,wcale-nie-wislawa-tak-naprawde-miala-na-imie-szymborska.html
- https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/DSrR0CLwC
Józef Rotblat
Urodzony 4 listopada 1908 roku w Warszawie, polski fizyk pochodzenia żydowskiego. Ukończył fizykę na Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1934 roku rozpoczął pracę w Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w 1938 roku obronił doktorat na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. Kilka miesięcy po obronie wyjechał na stypendium naukowe na Uniwersytet w Liverpoolu.
Niespodziewany wybuch II wojny światowej wpłynął na życie młodego naukowca. Żona przyszłego noblisty zginęła w 1942 roku w obozie zagłady z Bełżcu. Pod koniec 1943 roku Rotblat wraz z delegacją brytyjskich uczonych pod kierunkiem prof. Chadwicka wyjechał do USA, by wziąć udział w programie budowy bomby atomowej – „Manhattan”. Co ciekawe, jako jedyny odmówił przyjęcia obywatelstwa brytyjskiego, które było warunkiem udziału w prowadzonych testach. Pod koniec lat 40. XX wieku skupił się na badaniach w dziedzinie radiobiologii i medycyny nuklearnej. W 1948 roku przyjął obywatelstwo Zjednoczonego Królestwa.
Wydarzeniem, które miało wpływ na zmianę światopoglądu dotyczącego wykorzystania bomby atomowej, był wybuch bomby wodorowej na atolu Bikini w 1954 roku. W kolejnym roku Rotblat został sygnatariuszem Manifestu Russella-Einsteina wzywającego do redukcji zbrojeń jądrowych. W roku 1957 polski naukowiec wraz z Russellem zorganizowali konferencję poświęconą zagrożeniom dla światowego pokoju, jednocześnie tworząc ruch pacyfistyczny Pugwash, którego przez wiele lat był sekretarzem generalnym oraz prezydentem.
Działalność ruchu Pugwash została doceniona przez Norweski Komitet Noblowski. Jego członkowie w 1995 roku przyznali Pokojową Nagrodę Nobla w połowie Rotblatowi, zaś w drugiej części jego ruchowi za „wysiłki na rzecz ograniczenia roli broni jądrowej w polityce międzynarodowej oraz, w dłuższej perspektywie, za jej całkowite wyeliminowanie”. W 1998 roku polsko-brytyjski noblista otrzymał brytyjski tytuł szlachecki.
Józef Rotblat zmarł w Londynie w 2005 roku.
Źródła:
Lech Wałęsa
Urodził się 29 września 1943 roku w rodzinie robotniczej mieszkającej w Popowie. Wałęsa wychowywany był przez matkę, jego ojciec zmarł w obozie pracy w 1945 roku. Przyszły prezydent Polski ukończył Zasadniczą Szkołę Zawodową w Lipnie, a następnie zatrudnił się w Pracowniczym Ośrodku Maszynowym w Łochocinie jako elektromechanik, gdzie pracował do 1967 roku z przerwą na odbycie służby wojskowej.
Wałęsa podjął pracę w Stoczni Gdańskiej im. Lenina na stanowisku elektryka okrętowego. W 1969 roku ożenił się z Danutą Gołoś. Rok później stanął na czele strajku w Stoczni Gdańskiej, rozpoczynając tym samym długą i ciężką walkę z komunizmem. W trakcie swojej działalności opozycyjnej w latach 70. i 80. był wielokrotnie zatrzymywany i inwigilowany przez funkcjonariuszy SB. Był jednym z założycieli oraz pierwszym przewodniczącym NSZZ „Solidarność”.
Za swoją działalność w 1983 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla „za pokojową walkę o wolne związki zawodowe i prawa człowieka w Polsce”. Wałęsa uczestniczył także w rozmowach Okrągłego Stołu, które przyczyniły się do upadku komunizmu w Polsce. Został pierwszym prezydentem RP wybranym w powszechnych wyborach.
Źródła:
Czesław Miłosz
Urodził się 30 czerwca 1911 roku w majątku Szetejnie nad Niewiażą na Litwie. W latach 1914–1918 z uwagi na pracę ojca przebywał w Rosji.
Studiował polonistykę oraz prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w 1930 roku na łamach akademickiego „Alma Mater Vilnesis” zadebiutował jako poeta dwoma wierszami – Podróż oraz Kompozycja. W trakcie studiów należał do Sekcji Twórczości Oryginalnej oraz Akademickiego Klubu Włóczęgów. Był współzałożycielem grupy poetyckiej Żagary, która skupiała środowisko młodych katastrofistów.
W 1933 roku ukazał się jego debiutancki tom poetycki Poemat o czasie zastygłym, za który otrzymał Nagrodę im. Filomatów. W latach 1934–1935 jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej przebywał w Paryżu. W 1945 roku wydał tom Ocalenie, który uznawany jest za dzieło wybitne.
Po wojnie pracował jako dyplomata w USA i Francji, gdzie w 1951 roku wystąpił o azyl polityczny. W 1960 roku zamieszkał w Stanach Zjednoczonych i otrzymał posadę wykładowcy literatury na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley.
W 1980 roku Polak otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za „bezkompromisową przenikliwość ukazującą trudną sytuację człowieka w świecie dotkniętym poważnymi konfliktami”. W latach 80. XX wieku nadano mu tytuł doktora honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Od 1996 roku Czesław Miłosz mieszkał naprzemiennie w USA i Polsce, gdzie zmarł 14 sierpnia 2004 roku. Został pochowany w krypcie zasłużonych na Skałce. Miłosz uznawany jest za jednego z najczęściej tłumaczonych poetów polskich. Po jego śmierci ukazały się Wiersze wszystkie.
Źródła:
Władysław Reymont (wł. Stanisław Władysław Rejment)
Urodził się 7 maja 1867 roku we wsi Kobiele Wielkie, był jednym z siedmiorga dzieci wiejskiego organisty oraz małopolskiej szlachcianki – siostrzenicy miejscowego proboszcza. Rok po jego narodzinach rodzina przyszłego noblisty przeniosła się do Tuszyna.
Władysław od najmłodszych lat nie pałał chęcią do nauki. Aby zapewnić mu wykształcenie, ojciec wysłał go do Warszawy, gdzie miał uczyć się zawodu krawca. Tam, w 1883 roku, ukończył Warszawską Szkołę Niedzielno-Robotniczą. Po uzyskaniu pełnoletności młody Reymont dołączył do wędrownej trupy aktorskiej, co zaowocowało powieścią Komediantka.
Niestety, przygoda z teatrem nie przyniosła Władysławowi oczekiwanego uznania, dlatego został zmuszony do powrotu w rodzinne strony. Rodzice niedoszłego aktora postawili więc na pracę na kolei. Po zakończonej edukacji Reymont trafił m.in. do Krosnowej. Około 1890 roku postanowił rzucić kolej na rzecz spirytyzmu. W tym przypadku także nie odniósł sukcesu. W 1894 roku powrócił do Warszawy, gdzie zamieszkał z rzemieślnikami.
W 1900 roku pisarz uległ poważnemu wypadkowi kolejowemu. Wytoczył wówczas proces dyrekcji kolei i otrzymał odszkodowanie w wysokości 38,5 tys. rubli, co zapewniło mu wreszcie niezależność finansową. W 1902 roku Reymont zawarł związek małżeński, który wprowadził ład w jego niespokojnym życiu. W tym samym roku powstała pierwsza część Chłopów.
13 listopada 1924 roku Reymont otrzymał Literacką Nagrodę Nobla „za swój wielki epos narodowy Chłopi”, której ze względów zdrowotnych nie był w stanie odebrać osobiście.
Władysław Reymont prócz działalności pisarskiej udzielał się także jako społecznik – był prezesem Związku Pisarzy i Dziennikarzy, uczestniczył w zakładaniu pierwszej spółdzielni kinematograficznej. Zmarł 5 grudnia 1925 roku w Warszawie, został pochowany na Powązkach.
Źródła:
Henryk Sienkiewicz (wł. Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz)
Urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej. Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej mieszkającej na Podlasiu.
Od 1858 roku kształcił się w Warszawie, gdzie w 1866 roku zdał maturę. Zgodnie z wolą swoich rodziców studiował na Wydziale Medycznym Szkoły Głównej Warszawskiej, skąd przeniósł się na studia prawnicze, a ostatecznie znalazł się na Wydziale Filologiczno-Historycznym, co pozwoliło mu na gruntowne poznanie języka staropolskiego oraz literatury.
Podczas studiów Sienkiewicz napisał swoją pierwszą powieść Ofiara. W 1868 roku przyjął stanowisko guwernera u książąt Woronieckich. Po zamknięciu przez carat polskojęzycznej Szkoły Głównej Sienkiewicz zapisał się na rosyjskojęzyczny Uniwersytet Warszawski, którego mury opuścił w 1870 roku bez zdania egzaminów końcowych.
W latach 1876–1878 pracował jako korespondent „Gazety Polskiej” w Ameryce Północnej (głównie w Kalifornii). Popularność przyniosły mu relacje z wypraw: Listy z podróży do Ameryki (1876–1878) oraz Listy z Afryki (1891–1892). Był trzykrotnie żonaty.
W latach 80. XIX wieku zaczął tworzyć „ku pokrzepieniu serc”. Między 1884 a 1888 rokiem ukazała się trylogia: Ogniem i mieczem, Potop i Pan Wołodyjowski. W kolejnych latach Sienkiewicz wydał m.in. Quo vadis czy Krzyżaków.
Talent twórcy został zauważony przez Akademię Szwedzką, która w 1905 roku przyznała mu Literacką Nagrodę Nobla za „jego wybitne zasługi jako autora eposów”.
Sienkiewicz zajmował się także działalnością społeczną. Był m.in. współzałożycielem Polskiej Macierzy Szkolnej. Zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey w Szwajcarii. Dopiero po ośmiu latach jego prochy sprowadzono do odrodzonej Polski.
Źródła:
Maria Skłodowska-Curie
Urodzona 7 listopada 1867 roku w Warszawie, polska naukowczyni, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla.
Po ukończeniu żeńskiego gimnazjum przez kilka lat pracowała jako guwernantka. Między 1891 a 1895 rokiem studiowała na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym na Sorbonie, gdzie uzyskała licencjaty z fizyki i matematyki. W 1895 roku wzięła ślub z francuskim naukowcem Piotrem Curie.
Jej zainteresowania skupiały się wokół promieniotwórczości. W pierwszej samodzielnej pracy wykorzystała elektrometr, zamiast szeroko stosowanej ówcześnie metody fotograficznej, do badań m.in. minerałów. Przeprowadzone analizy wykazały, iż natężenie promieniowania w minerałach nie jest proporcjonalne do zawartości uranu. Badania te pozwoliły jej na postawienie hipotezy dotyczącej istnienia innego promieniotwórczego pierwiastka. Odkrycie polonu małżonkowie Curie ogłosili 18 lipca 1898 roku. 26 grudnia tego samego roku obwieścili odkrycie jeszcze jednego pierwiastka – radu.
Pierwszą Nagrodę Nobla (z fizyki) małżonkowie Curie wraz z Henri Becquerelem otrzymali w 1903 roku za „wspólne badania nad zjawiskami promieniowania odkrytymi przez profesora Becquerela”. W tym samym roku Skłodowska-Curie zaprezentowała rozprawę doktorską pt. Badanie ciał radioaktywnych.
Po śmierci swojego męża w 1906 roku badaczka rozpoczęła samodzielną pracę, za którą w 1911 roku ponownie została uhonorowana Nagrodą Nobla – tym razem w dziedzinie chemii za „odkrycie radu i polonu poprzez wyodrębnienie radu oraz badania nad właściwościami i związkami tego niezwykłego pierwiastka”.
Maria Skłodowska-Curie zajmowała się także działalnością społeczną, pomogła m.in. w utworzeniu Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, szkoliła laborantki radiologiczne w trakcie I wojny światowej. Zmarła 4 lipca 1934 roku w sanatorium Sancellemoz u podnóża Mont Blanc.
Źródła:
Autor: DM